हिमालको काखबाट जन्मिएर अनन्त यात्रामा अघि बढेकी कर्णाली केवल नदी होइनन्—उहाँ समयको स्पन्दन, प्रकृतिको मौन कविता र इतिहासकी जीवित साक्षी हुन्। चट्टानसँग ठोक्किँदै, पहाडका पीडा र रहर बोकेर बग्ने उहाँका छालभित्र हजारौँ कथाहरू बगिरहेका छन्। ती कथामा पसिनाको नुनिलो स्वाद छ, आँसुको तितोपन छ, तर पराजयको कथा कतै भेटिँदैन। कर्णाली पराजयलाई चिन्दिनन्—उहाँ निरन्तरताको नाम हो।

कर्णाली किनारका बस्तीहरू बिहानको पहिलो घामसँगै ब्यूँझिन्छन्। धुवाँले कालो बनेका भान्साभित्र जीवनका अनकन्टार संघर्षहरू पाकिरहेका हुन्छन्। खल्तीहरू खाली हुन सक्छन्, तर मनहरू कहिल्यै रित्तिँदैनन्—त्यहाँ आशा छ, विश्वास छ, र सबैभन्दा माथि आत्मसम्मान छ। साँघुरा गोरेटो टेकेर विद्यालयतर्फ लम्किने नाङ्गा खुट्टाका बालकहरूको आँखामा चम्किने उज्यालो कुनै सहरको झिलिमिलीभन्दा कम हुँदैन; त्यो उज्यालो भविष्यप्रतिको अडान हो।

कर्णालीमा अभाव छ—गहिरो र कठोर। तर यही अभावले यहाँका मानिसलाई झुकाउन सकेको छैन। भोकसँग सम्झौता हुन सक्छ, तर आत्मसम्मानसँग कहिल्यै हुँदैन। देउडा गीतका भाकामा मिसिएको पीडा कर्णालीको मौन क्रन्दन हो, तर त्यही पीडा फेरि आशाको स्वर बनेर पहाड–पहाडमा गुञ्जिन्छ। ढुंगामाटोमै उम्रिएका फूलझैँ यहाँका मानिसहरू कठोर धरातलमै पनि सौन्दर्य फुलाउन जान्दछन्।

प्रकृतिले कर्णालीमाथि कुनै कञ्जुस्याइँ गरेकी छैन। अग्ला हिमाल, हरिया डाँडा, खोला–नाला र निस्वार्थ बग्ने कर्णालीले यो भूभागलाई अनुपम सौन्दर्य दिएका छन्। तर इतिहासले भने यहाँ न्याय गर्न सकेन। सडक, शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीको अभावले कर्णालीलाई लामो समयसम्म किनारमै राखियो। विकासका भाषण धेरै भए, तर पहुँच सधैं ढिलो आइपुग्यो।

तर अभावले संस्कृतिलाई मेट्न सकेन। लोककथा, देउडा, परम्परागत पोशाक र सामूहिक जीवनशैलीले कर्णालीको पहिचान जोगाइरहेका छन्। कठोर भूगोलले शरीर थकाए पनि यहाँका मनहरू अझै अदम्य छन्। यहाँ मानिसहरू बाँच्न मात्र जान्दैनन्, सम्मानका साथ बाँच्न जान्दछन्।

आज कर्णाली परिवर्तनको सँघारमा उभिएकी छन्। सडकहरू विस्तार हुँदैछन्, विद्यालयका ढोका खुल्दैछन्, स्वास्थ्य सेवाले टेवा दिँदैछ, र नयाँ पुस्ता शिक्षाको उज्यालोतर्फ अघि बढ्दैछ। परिवर्तन अझै पूर्ण भएको छैन, तर क्षितिजमा उज्यालो देखिन थालेको छ। कर्णाली प्रतीक्षालाई कमजोरी ठान्दिनन्—उहाँ धैर्यकी प्रतिमूर्ति हुनुहुन्छ।

कर्णालीको कथा दुःखको मात्र कथा होइन। यो गौरव, संघर्ष र सम्भावनाको जीवन्त महाकाव्य हो। जसरी कर्णाली निरन्तर बगिरहन्छिन्, त्यसरी नै यहाँका मानिसहरूको आशा पनि अविरल बगिरहन्छ। यही निरन्तरता नै कर्णालीको आत्मा हो।

कर्णालीलाई बुझ्नु भनेको नेपालको आत्मालाई महसुस गर्नु हो। सही योजना, इमानदार लगानी र राज्यको समुचित ध्यान पुगे कर्णाली कुनै दिन सहायता खोज्ने क्षेत्र होइन, नेपालको समृद्धिलाई दिशा दिने आधार बन्न सक्छ।

कर्णाली बगिरहेकी छन्—न रोकिन्छिन्, न हार मान्छिन्।र यही प्रवाहभित्र भविष्यको नेपाल लुकेको छ।