विष्णुप्रसाद देवकोटा

सम्पादक,संचालक
डोल्पाको भूगोल कठोर छ।हिउँले ढाकिएका हिमाल छन्। हजारौँ मिटर उचाइका बस्ती छन्। लामो दूरी, कठिन बाटो र मौसमको अनिश्चितता छ। कतिपय ठाउँमा एउटा गाउँबाट अर्को गाउँ पुग्न पनि घण्टौँ होइन, दिनौँ लाग्छ।
तर यही कठोर भूगोल भित्र नेपालको समृद्धिको एउटा सुन्दर सम्भावना पनि लुकेको छ।यहाँ स्याउ फल्छ।ओखर फल्छ।जडीबुटी उम्रन्छ।यार्सागुम्बा उम्रन्छ।हिमाली पशुपालनको आफ्नै अर्थतन्त्र छ।दुर्लभ वनस्पति र जैविक विविधता छ।फोक्सुण्डोको नीलो पानी छ ।शे–फोक्सुण्डोको हिमाली संस्कृति छ।डोल्पोका बस्तीमा शताब्दीयौँ देखि जोगिँदै आएका जीवन पद्धति छन्।प्रकृतिले डोल्पालाई अभाव मात्र दिएको छैन।उसले अपार सम्भावना पनि दिएको छ।
प्रश्न यति हो त्यो सम्भावनालाई राज्यले अझै कति समयसम्म सम्भावनाकै रूपमा राख्ने?डोल्पामा स्याउ फल्छ तर त्यसको प्रशोधन उद्योग कहाँ छ?जडीबुटी पाइन्छ तर त्यसको मूल्य अभिवृद्धि गर्ने उद्योग कहाँ छ?
हिमाली पर्यटनको संसारलाई आकर्षित गर्ने क्षमता छ तर त्यसलाई व्यवस्थित पर्यटन अर्थतन्त्रमा बदल्ने पूर्वाधार कहाँ छ?
जलस्रोत छ तर त्यसबाट स्थानीय नागरिकको जीवनमा कति प्रत्यक्ष आर्थिक परिवर्तन आएको छ?यहीँबाट डोल्पाको प्रश्न राष्ट्रिय प्रश्न बन्छ।दुर्गम भूगोल होइन, सम्भावनाको भूगोल डोल्पालाई लामो समयसम्म राज्यको दृष्टिमा ‘दुर्गम जिल्ला’ भनेर परिभाषित गरियो।सायद यही शब्दले हाम्रो सोचलाई पनि दुर्गम बनाइदियो।
दुर्गम भन्नासाथ हामीले समस्या देख्यौँ।तर अब दृष्टिकोण बदल्ने समय आएको छ।डोल्पा दुर्गम मात्र होइन।रणनीतिक सम्भावनाको भूगोल हो।हिमाली पर्यटनका लागि डोल्पा विश्वस्तरीय गन्तव्य बन्न सक्छ।
जडीबुटी र हिमाली कृषि उत्पादनका लागि डोल्पा विशिष्ट उत्पादन क्षेत्र बन्न सक्छ।जलविद्युत्का लागि डोल्पाको नदी प्रणाली ठूलो आर्थिक आधार बन्न सक्छ।
सीमावर्ती व्यापार र उत्तरी नाकासँग जोडिने पूर्वाधारले डोल्पाको आर्थिक भूगोल नै बदल्न सक्छ।तर सम्भावना आफैँ समृद्धि होइन।सम्भावनालाई उत्पादनमा, उत्पादनलाई बजारमा र बजारलाई आम्दानीमा बदल्ने राज्यको नीति, पूर्वाधार र लगानी चाहिन्छ।डोल्पाको किसानले फलाएको एउटा स्याउ फल मात्र होइन।त्यो एउटा आर्थिक कथा हो।त्यसमा किसानको श्रम छ।
भूमिको उपयोग छ।स्थानीय रोजगारीको सम्भावना छ।
ढुवानी व्यवसायको सम्भावना छ।भण्डारण र प्रशोधन उद्योगको सम्भावना छ।बजारको सम्भावना छ।पर्यटनसँग जोडिने सम्भावना छ।
तर उत्पादन खेतमै रह्यो भने त्यो सम्भावना अधुरो हुन्छ।
किसानले उचित मूल्य पाएन भने कृषि व्यावसायिक बन्न सक्दैन।त्यसैले अब राज्यले केवल ‘कृषि उत्पादन बढाऊ’ भनेर पुग्दैन।
उत्पादनदेखि बजारसम्मको सम्पूर्ण मूल्य शृंखला निर्माण गर्नुपर्छ।स्याउबाट जुस बन्नु पर्छ।जाम बन्नुपर्छ।सुकुटी र अन्य प्रशोधित उत्पादन बन्नुपर्छ।स्थानीय ब्रान्ड बन्नुपर्छ।
उत्पादनको कथा बजारसम्म पुग्नुपर्छ।
त्यसपछि मात्रै एउटा स्याउले किसानको आम्दानी मात्र होइन, स्थानीय अर्थतन्त्र चलाउन थाल्छ।
डोल्पाको जडीबुटी नेपालको अर्को ठूलो सम्भावना हो।
तर जडीबुटी संकलन गरेर कच्चा रूपमा बाहिर पठाउने अर्थतन्त्रले हिमाली नागरिकलाई समृद्ध बनाउन सक्दैन।
जडीबुटीको वैज्ञानिक अध्ययन हुनुपर्छ।
दिगो संकलनको व्यवस्था हुनुपर्छ।प्रशोधन केन्द्र स्थापना हुनुपर्छ स्थानीयस्तरमै मूल्य अभिवृद्धि हुनुपर्छ।ब्रान्ड निर्माण हुनुपर्छ।बजार सुनिश्चित हुनुपर्छ।तब मात्रै जंगलमा उम्रिएको जडीबुटी उद्योगमा परिणत हुन्छ।र उद्योग रोजगारीमा।रोजगारी आम्दानीमा।आम्दानी जीवनस्तरमा।
यही नै समग्र आर्थिक रूपान्तरण हो र हुन्छ पनि।डोल्पाले राज्यसँग दया होइन, दृष्टिकोण मागेको छ ।डोल्पालाई विकास चाहिएको छ।तर केवल दयाको रूपमा होइन।अनुदानको भरमा होइन।डोल्पाले राज्यसँग अवसरको समान पहुँच मागेको छ।सडक चाहिएको छ, ताकि उत्पादन बजारमा पुग्न सकोस्।विद्युत् चाहिएको छ, ताकि उद्योग सञ्चालन हुन सकोस्।
सञ्चार चाहिएको छ, ताकि दुर्गम गाउँ विश्व बजारसँग जोडिन सकोस्।स्वास्थ्य र शिक्षा चाहिएको छ, ताकि नागरिकले आफ्नै ठाउँमा सम्मानजनक जीवन जिउन सकून्।
पर्यटन पूर्वाधार चाहिएको छ, ताकि प्रकृतिको सुन्दरताबाट स्थानीय नागरिकले आम्दानी गर्न सकून्।
डोल्पाले राज्यलाई भनिरहेको छ।हामीलाई केवल बजेट मात्र नदेऊ, सम्भावनालाई परिणाममा बदल्ने वातावरण पनि देऊ।
र यही प्रश्न डोल्पामा मात्र सीमित छैन ।नेपालका धेरै हिमाली र पहाडी जिल्लाको साझा प्रश्न हो।सम्भावना प्रशस्त छ।तर उत्पादन कमजोर छ।उत्पादन भए पनि बजार कमजोर छ।बजार भए पनि पूर्वाधार कमजोर छ।
पूर्वाधार भए पनि नीति र कार्यान्वयनबीच दूरी छ।
यही चक्र तोड्न सके नेपालको आर्थिक समृद्धिको नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ।नेपालसँग पेट्रोलियमको ठूलो भण्डार छैन।तर दैलेखमै केही बर्षअघिदेखि उत्खनन्मा सिमित रहदै आएकाे छ पेट्रोलियम पदार्थको खानी ।यहाँ रहेका ठूला औद्योगिक कच्चा पदार्थको अपार स्रोत छैन।तर नेपालसँग पानी छ।हिमाल छ।प्रकृति छ।जैविक विविधता छ।कृषियोग्य भूगोल छ।पर्यटनको असाधारण सम्भावना छ।सबैभन्दा ठूलो कुरा—मानव शक्ति छ।अब यी सम्पत्तिलाई आर्थिक शक्तिमा बदल्ने नीति चाहिएको छ।नेपाल बदलिँदैछ, तर कथा अझै अधुरो छ।नेपालको पछिल्लो यात्रा हेर्दा परिवर्तनका धेरै संकेत देखिन्छन्।
विद्युत् उत्पादन बढेको छ।विद्युतीकरणको पहुँच विस्तार भएको छ।सडक सञ्जाल फैलिएको छ।डिजिटल प्रविधिले नागरिकको दैनिकी परिवर्तन गरेको छ।
मोबाइल बैंकिङ र डिजिटल भुक्तानीले कारोबारको स्वरूप बदलिरहेको छ।पर्यटनका नयाँ गन्तव्य विश्वसामु खुलिरहेका छन्।कृषिमा व्यावसायिकताको बहस बढेको छ।युवा पुस्ता सूचना प्रविधि र नयाँ उद्यमसँग जोडिँदैछ।यी सबै परिवर्तनलाई बेवास्ता गरेर ‘नेपालमा केही भएको छैन’ भन्नु पनि यथार्थ होइन।तर यति भन्दैमा हामीले कमजोरीमाथि आँखा चिम्लन मिल्दैन।बेरोजगारी छ।
युवाको ठूलो हिस्सा रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य छ।
कृषि अझै पर्याप्त व्यावसायिक बन्न सकेको छैन।
औद्योगिक उत्पादन कमजोर छ।पूर्वाधार निर्माणमा ढिलाइ र गुणस्तरका प्रश्न छन्।राज्यका कतिपय सेवा अझै नागरिकमैत्री बन्न सकेका छैनन्।यसर्थ नेपाल परिवर्तनको बाटोमा छ।तर यात्रा पूरा भएको छैन।यही अधुरो यात्राको साक्षी हो,पत्रकारिता।पत्रकारिता सत्ताको प्रशंसक होइन।तर सत्ताको विरोधलाई नै पत्रकारिताको अन्तिम धर्म मान्नु पनि सही होइन।पत्रकारिताको पहिलो दायित्व सत्य खोज्नु हो।जहाँ भ्रष्टाचार छ, त्यहाँ प्रश्न गर्नुपर्छ।जहाँ बेथिति छ, त्यहाँ प्रमाण खोज्नुपर्छ।जहाँ नागरिकमाथि अन्याय भएको छ, त्यहाँ आवाज उठाउनुपर्छ।
तर जहाँ परिवर्तन भइरहेको छ, त्यहाँ परिवर्तनको अभिलेख पनि राख्नुपर्छ।जहाँ किसानले नयाँ प्रविधि अपनाएर उत्पादन बढाइरहेको छ, त्यो पनि समाचार बन्नुपर्छ ।
जहाँ गाउँमा विद्युत् पुगेपछि व्यवसाय सुरु भएको छ, त्यो पनि समाचार हो।जहाँ युवाले विदेश नगई आफ्नै ठाउँमा उद्यम गरिरहेको छ, त्यो पनि समाचार हो।
जहाँ कुनै स्थानीय सरकारले राम्रो अभ्यास सुरु गरेको छ, त्यसबाट अरूले सिक्न सक्ने कुरा पनि समाचार हो।तर
नकारात्मकताको भीडमा सकारात्मक सत्य हराउनु हुँदैन
नकारात्मक समाचारले समाजलाई तत्काल आकर्षित गर्छ।भ्रष्टाचारको समाचार चर्चित हुन्छ।विवादको समाचार भाइरल हुन्छ।
राजनीतिक आरोप–प्रत्यारोपले दर्शक र पाठक तान्छ।
तर समाज विवादबाट बन्दैन।समाज निर्माण गर्ने मानिसहरूको कथा पनि आवश्यक हुन्छ।
कठिन भूगोलमा विद्यालय पुर्‍याउने शिक्षकको कथा।बाँझो जमिनमा बगैँचा बनाउने किसानको कथा।गाउँमै रोजगारी सिर्जना गर्ने युवाको कथा।दुर्गम ठाउँमा स्वास्थ्य सेवा दिने स्वास्थ्यकर्मीको कथा।स्थानीय उत्पादनलाई बजारमा पुर्‍याउने उद्यमीको कथा।यस्ता कथाले समाजलाई आशा मात्र दिँदैनन्।दिशा पनि दिन्छन्।
त्यसैले अबको पत्रकारिता ‘के बिग्रियो?’ सँगै ‘के बन्यो?’ पनि खोज्ने पत्रकारिता हुनुपर्छ।
डोल्पाबाट काठमाडौंलाई एउटा सन्देश
डोल्पाको हिमालले काठमाडौंलाई एउटा मौन सन्देश दिइरहेको छ।हामीलाई दुर्गम भनेर नहेर्नू।हामीभित्रको सम्भावना पनि हेर्नु।हाम्रो जंगलमा जडीबुटी मात्र छैन।उद्योगको सम्भावना छ।हाम्रो बारीमा स्याउ मात्र छैन।कृषि अर्थतन्त्रको सम्भावना छ।हाम्रो हिमालमा हिउँ मात्र छैन।
पर्यटनको भविष्य छ।हाम्रा नदीमा पानी मात्र छैन।
ऊर्जाको शक्ति छ।हाम्रा गाउँमा मानिस मात्र छैनन्।
श्रम, सीप र सिर्जनशीलता छ।राज्यले यी सम्भावनालाई जोड्न सक्यो भने डोल्पाको भूगोल नेपालको आर्थिक नक्सामा नयाँ अर्थसहित उभिन सक्छ।
अब प्रश्न विकासको होइन, विकासको गुणस्तरको हो ।
नेपालमा अब विकास चाहिन्छ भन्ने कुरा मात्र पर्याप्त छैन।कस्तो विकास?कसका लागि विकास?कहाँबाट सुरु हुने विकास?कसरी दिगो बनाउने विकास? यी प्रश्न महत्वपूर्ण छन्। सडक बनेर मात्र पुग्दैन।त्यो सडकले उत्पादन बजारमा पुर्‍याउनुपर्छ।विद्युत् उत्पादन भएर मात्र पुग्दैन।त्यसले उद्योग जन्माउनुपर्छ।पर्यटक आएर मात्र पुग्दैन।स्थानीय नागरिकको आम्दानी बढ्नुपर्छ।
जडीबुटी बेचेर मात्र पुग्दैन।स्थानीय तहमा मूल्य अभिवृद्धि हुनुपर्छ।शिक्षा विस्तार भएर मात्र पुग्दैन।त्यसले ज्ञान, सीप र रोजगारी सिर्जना गर्नुपर्छ।यही हो—समृद्धिको वास्तविक अर्थ।अब निराशाको होइन, प्रमाणसहितको आशाको समय ।नेपाललाई अन्धो प्रशंसा आवश्यक छैन।
नेपाललाई निरन्तर आत्मनिन्दा पनि आवश्यक छैन।
नेपाललाई आवश्यक छ—तथ्यमा आधारित आत्मविश्वास।हामीले आफ्ना कमजोरी स्वीकार्नुपर्छ।
तर उपलब्धिलाई पनि स्वीकार्नुपर्छ।हामीले राज्यलाई प्रश्न गर्नुपर्छ।तर राज्यले गरेका सकारात्मक कामलाई पनि तथ्यका आधारमा अभिलेख गर्नुपर्छ।हामीले भ्रष्टाचार विरुद्ध लेख्नुपर्छ।तर इमानदार प्रयास गर्ने नागरिक र संस्थाको कथा पनि लेख्नुपर्छ।किनकि पत्रकारिताको कलम केवल व्यवस्था भत्काउने औजार होइन।त्यो राम्रो व्यवस्था निर्माण गर्न दबाब दिने शक्ति पनि हो।अन्तिम प्रश्न।डोल्पाको एउटा किसानले स्याउ रोप्छ।वर्षौँ कुर्छ।
फल लाग्छ।तर बजार टाढा छ।बाटो कठिन छ।भण्डारण छैन।प्रशोधन छैन।ब्रान्ड छैन।उसको बारीमा फलिरहेको स्याउले एउटा प्रश्न गरिरहेको हुन्छ।“मेरो सम्भावनालाई बजारसम्म पुर्‍याउने राज्य कहिले आउँछ?”डोल्पाको जंगलमा उम्रिएको जडीबुटीले अर्को प्रश्न गरिरहेको हुन्छ।
“म कच्चा पदार्थ भएर मात्र बाहिर जाने कि यहीँ उद्योग बन्ने?”डोल्पाको नदीले सोधिरहेको हुन्छ।“मेरो पानीबाट उज्यालो मात्र आउने कि स्थानीय जीवनमा समृद्धि पनि आउने?”हिमालले सोधिरहेको हुन्छ।“मेरो सौन्दर्य हेर्न आउने पर्यटकको आम्दानीमा यहाँका नागरिकको हिस्सा कति हुने?”र अन्ततः डोल्पाको भूगोलले काठमाडौंलाई सोधिरहेको छ।“मलाई दुर्गम भनेर सम्झिरहने कि नेपालको समृद्धिको नयाँ केन्द्र भनेर चिन्ने?”सायद यही प्रश्नको उत्तरमा नेपालको भविष्यको एउटा ठूलो अध्याय लुकेको छ।नेपाल बनाउने सपना काठमाडौंको सिंहदरबार भित्र मात्र जन्मिँदैन।त्यो डोल्पाको स्याउबारीमा पनि जन्मिन्छ।जुम्लाको खेतमा पनि जन्मिन्छ।मुगुको गाउँमा पनि जन्मिन्छ।कर्णालीका नदीमा पनि जन्मिन्छ।तराईको खेतमा पनि जन्मिन्छ।पहाडका उद्यमी युवाको पसिनामा पनि जन्मिन्छ।र ती सपनालाई नीति, पूर्वाधार, बजार र अवसरसँग जोड्ने जिम्मेवारी राज्यको हो।त्यस परिवर्तनलाई देख्ने, प्रश्न गर्ने र अभिलेख गर्ने जिम्मेवारी पत्रकारिताको हो।किनकि समृद्ध नेपाल केवल काठमाडौंले बनाउने होइन।डोल्पाको हिमालदेखि तराईको खेतसम्म फैलिएको नेपालले बनाउने हो।र त्यस यात्रामा पत्रकारको कलमले एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन।जहाँ सम्भावना छ, त्यहाँ प्रश्न हुनुपर्छ।जहाँ परिवर्तन छ, त्यहाँ अभिलेख हुनुपर्छ।जहाँ कमजोरी छ, त्यहाँ खबरदारी हुनुपर्छ।र जहाँ आशा छ, त्यहाँ त्यसलाई समाजसम्म पुर्‍याउने जिम्मेवारी पनि पत्रकारिताकै हो।यसर्थ बदलिँदो नेपालकाे उपलब्धिको उज्यालोमा पत्रकारिताको जिम्मेवारी  पनि महत्त्वपूर्ण छ र हुनु पर्छ नै ।