विष्णुप्रसाद देवकोटा
डोल्पा ।डोल्पाको चार हजार मिटरभन्दा माथिको हिमाली भूगोल अब केवल याक–चौँरी चराउने खर्कमा सीमित रहने छैन। यही हिमाली चरनबाट उत्पादित दूधलाई प्रशोधन गरेर कर्णालीकै पहिलो व्यावसायिक याक चिज उत्पादन गर्ने महत्वाकांक्षी यात्रा सुरु भएको छ।
जगदुल्ला गाउँपालिका–४, चौँरीकोटस्थित भालु व्यावसायिक चौँरी फार्ममा याक चिज उद्योग सञ्चालन गर्ने गरी जगदुल्ला गाउँपालिका र दुग्ध विकास संस्थान (डिडिसी) बीच सम्झौता भएपछि डोल्पाको हिमाली पशुपालनलाई उत्पादन, प्रशोधन र बजारसँग जोड्ने नयाँ ढोका खुलेको हो।
शनिबार डिडिसीका महाप्रबन्धक डा. शरणकुमार पाण्डे र जगदुल्ला गाउँपालिकाका अध्यक्ष नारासिं रोकायाले गाउँपालिका भवनमा याक चिज उत्पादनसम्बन्धी सम्झौतापत्रमा हस्ताक्षर गरे। सम्झौतासँगै कर्णाली प्रदेशमै पहिलोपटक व्यावसायिक रूपमा याक चिज उत्पादन गर्ने आधार औपचारिक रूपमा तयार भएको छ।
सम्झौताअनुसार डिडिसीले उद्योग सञ्चालनका लागि याक चिज उत्पादनसम्बन्धी तालिम, प्राविधिक जनशक्ति र आवश्यक प्राविधिक सहयोग उपलब्ध गराउनेछ। गाउँपालिकाले नियमित उत्पादनको जिम्मेवारी लिनेछ भने यहाँ उत्पादित चिज डिडिसीले खरिद गर्नेछ। अर्थात्, डोल्पाको हिमालमा उत्पादन हुने दूधले अब बजार खोज्दै भौँतारिनुपर्ने छैन; उत्पादनदेखि बजारसम्मको शृंखला एउटै सम्झौताले जोड्नेछ।
डिडिसीका महाप्रबन्धक डा. पाण्डेका अनुसार उद्योग सञ्चालनका लागि काठमाडौंस्थित प्राविधिक टोली तत्काल परिचालन गरिनेछ। प्रारम्भिक लक्ष्यअनुसार यहाँबाट वार्षिक करिब ३० टन याक चिज उत्पादन गर्न सकिने उनको भनाइ छ।
चार हजार मिटरभन्दा बढी उचाइमा रहेको जगदुल्लाको मौरेलेक क्षेत्र याक तथा चौँरीपालनका लागि प्राकृतिक रूपमा अनुकूल मानिन्छ। पर्याप्त खर्क, घाँसे मैदान र हिमाली चरन क्षेत्रका कारण यहाँ उत्पादित दूधबाट उच्च गुणस्तरको चिज उत्पादन गर्न सकिने सम्भावना रहेको पशु अस्पताल तथा पशु सेवा कार्यालय डोल्पाका प्रमुख डा. साजन रोकायाले बताए।
डा. रोकायाका अनुसार उत्पादनसँगै ‘डोल्पा ब्रान्ड’ निर्माण गरेर चिजलाई स्वदेशी तथा अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म पुर्‍याउन सके यसले हिमाली उत्पादनको पहिचानसँगै स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत नयाँ उचाइ दिन सक्छ।
डोल्पोबुद्ध, शे–फोक्सुण्डो र जगदुल्ला क्षेत्रमा स्थानीय किसानले लामो समयदेखि ठूलो संख्यामा याक तथा चौँरीपालन गर्दै आएका छन्। तर परम्परागत पशुपालनलाई व्यावसायिक उत्पादन र बजारसँग जोड्न नसक्दा यसको वास्तविक आर्थिक सम्भावना अझै पूर्ण रूपमा उपयोग हुन सकेको छैन।
हिमाली चरन क्षेत्रमा याक तथा चौँरीले प्राकृतिक घाँस र जडीबुटीजन्य वनस्पति चरन गर्ने भएकाले यहाँको दूधबाट उत्पादित चिजको स्वाद, गुणस्तर र मौलिकता नै यसको बजार पहिचान बन्न सक्ने स्थानीय रामबहादुर शाही बताउँछन्।
त्यसमाथि उत्पादित चिजको बजार सुनिश्चित गर्ने जिम्मेवारीसमेत डिडिसीले लिने भएपछि किसानले उत्पादन गरेपछि बजार कहाँ खोज्ने भन्ने अन्योलबाट मुक्त हुने अपेक्षा गरिएको छ। बजारको ग्यारेन्टीले उत्पादन बढाउने र उत्पादन बढेपछि चौँरीपालन व्यवसायमा लगानी र आकर्षण बढ्ने स्थानीयको विश्वास छ।
जगदुल्ला गाउँपालिकाका अध्यक्ष नारासिं रोकायाले सम्झौतालाई चौँरीपालनलाई परम्परागत जीविकोपार्जनबाट आधुनिक व्यवसायमा रूपान्तरण गर्ने महत्वपूर्ण सुरुआतका रूपमा लिनुपर्ने बताए।
“हाम्रो उद्देश्य चौँरी पालेर दूध मात्र उत्पादन गर्ने होइन, त्यसलाई स्थानीयस्तरमै प्रशोधन गरी मूल्य अभिवृद्धि गर्ने हो। डिडिसीको प्राविधिक सहयोग र बजार सुनिश्चितताले जगदुल्लाको चौँरीपालनलाई व्यावसायिक बनाउने आधार तयार भएको छ,” अध्यक्ष रोकायाले भने।
उनले यस अभियानमा प्रत्यक्ष तथा अप्रत्यक्ष रूपमा सहयोग, समन्वय र सहकार्य गर्ने सबैप्रति पालिकाको तर्फबाट धन्यवाद व्यक्त गर्दै आगामी दिनमा पनि रचनात्मक र सकारात्मक सहयोगको अपेक्षा रहेको बताए।
याक चिज उद्योग सञ्चालनमा आएपछि किसानको आम्दानी बढ्नुका साथै स्थानीय युवालाई गाउँमै रोजगारी र स्वरोजगारको अवसर सिर्जना हुने अपेक्षा गरिएको छ। यसले हिमाली क्षेत्रमा पशुपालनलाई व्यवसायसँग जोड्दै स्थानीय उत्पादन, स्थानीय श्रम र स्थानीय अर्थतन्त्रलाई एउटै उत्पादन शृंखलामा बाँध्ने सम्भावना बोकेको छ।
जगदुल्लामा चौँरीपालनको व्यावसायीकरणको बहस भने नयाँ होइन। यसअघि नै मौरेलेक क्षेत्रमा व्यावसायिक चौँरी फार्म सञ्चालन गरी चिज उद्योग विस्तार गर्ने लक्ष्य स्थानीय तहले अघि सारेको थियो। तत्कालीन समयदेखि नै चौँरीपालनलाई केवल दूध उत्पादनमा सीमित नराखी उत्कृष्ट चिज उत्पादन गरी स्वदेश तथा विदेशसम्म पुर्‍याउने सोच अघि सारिँदै आएको थियो।
अहिले डिडिसी र गाउँपालिकाबीच भएको सम्झौताले त्यही सम्भावनालाई प्राविधिक ज्ञान, उत्पादन, प्रशोधन र बजारको औपचारिक संरचनासँग जोडिदिएको छ।
उद्योग सफलतापूर्वक सञ्चालन हुन सके याक चिजमा मात्र यसको प्रभाव सीमित रहने छैन। घिउ, छुर्पीजस्ता अन्य हिमाली दुग्धजन्य उत्पादनलाई समेत व्यावसायिक रूप दिन सकिनेछ। यसले डोल्पाको याक–चौँरीपालनलाई एउटा परम्परागत पेशाबाट हिमाली अर्थतन्त्रको उत्पादनमूलक आधार बनाउने बाटो खोल्न सक्छ।
डोल्पाको हिमालमा वर्षौंदेखि चरिरहेका याक–चौँरी अब केवल हिमाली जीवनशैली र परम्परागत पशुपालनका प्रतीक मात्र रहने छैनन्। तिनको दूधबाट बन्ने चिजले डोल्पाको नाम, हिमालको स्वाद र स्थानीय किसानको श्रमलाई एउटै ब्रान्डमा बाँधेर बजारसम्म पुर्‍याउने सम्भावना बोकेको छ।
चार हजार मिटरमाथिको खर्कबाट सुरु हुने यो अभियान सफल भयो भने डोल्पाको हिमालले अब केवल याक चराउने कथा सुनाउने मात्र छैन—हिमालमै उत्पादन गरेर बजारलाई चुनौती दिने कर्णालीको नयाँ आर्थिक कथा समेत लेख्ने अपेक्षा गरिएकाे छ।