विष्णुप्रसाद देवकोटा 
हिमालको काखमा उभिएको डोल्पा जति सुन्दर छ, त्यति नै कठिन पनि। यहाँ विकासका कुरा गर्न कागजका अक्षरले मात्रै पुग्दैनन्, ती अक्षरलाई किसानको खेतबारीसम्म पुर्‍याउनुपर्छ। योजनालाई फाइलबाट निकालेर माटोसँग जोड्नुपर्छ। अनि सरकारी कार्यालयलाई सेवाग्राहीको ढोकासम्म पुर्‍याउन सक्नुपर्छ।
यही कठिन भूगोलमा कृषि विकासको एउटा छुट्टै कथा लेखिरहेका छन्—राष्ट्रिय कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रम, कार्यक्रम कार्यान्वयन इकाइ डोल्पाका प्रमुख गोविन्दबहादुर मल्ल।
जाजरकोट जिल्लाका बासिन्दा मल्ल उमेरले ४३ वर्ष पुगे। हेर्दा लक्का जवान, गहुँगोरो अनुहार, हँसिलो चेहरा र बोलीमा आत्मीयता। उनको व्यक्तित्वमा देखिने सहजता जस्तै कार्यालय सञ्चालनको शैलीमा पनि सहजता भेटिन्छ।उनी २०८० फागुन १८ गते डोल्पाको सदरमुकाम दुनै पुगेका थिए।
त्यतिबेला प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रम डोल्पामा त्यति चर्चित थिएन। केही किसानबाहेक धेरैका लागि कार्यक्रमको नामसमेत लगभग अपरिचितजस्तै थियो। कार्यालय थियो, कार्यक्रम थियो, बजेट थियो; तर किसानसँग त्यसको दूरी अझै बाँकी थियो।
मल्ल डोल्पा पुगेपछि भने त्यो दूरी विस्तारै घट्न थाल्यो।
उनले कार्यालयको ढोका खोलेर किसानलाई बोलाउने मात्र गरेनन्, आफू नै किसानको खेतबारीतिर जाने बाटो रोजे। राजनीतिक दलका प्रतिनिधि, नागरिक समाज, सञ्चारकर्मी, कार्यालय प्रमुख तथा सरोकारवालासँग निरन्तर छलफल र बैठकलाई उनले आफ्नो कार्यशैलीको अभिन्न हिस्सा बनाए।
किसानसँग नजिकिने, उनीहरूका समस्या सुन्ने, सम्भावना पहिल्याउने र कार्यक्रमबारे बुझाउने उनको निरन्तर प्रयासले कृषि आधुनिकीकरण कार्यक्रमलाई डोल्पामा विस्तारै चिनाउन सफल भयो।
स्पष्ट विचार, निर्भीक नेतृत्व, समन्वयकारी भूमिका र पारदर्शी कार्यशैली—सायद यही चार विशेषताले मल्ललाई अरूभन्दा फरक बनायो।त्यसमाथि उनको मिजासिलो व्यवहार।
किसानसँग भेट्दा सरकारी अधिकृतको औपचारिकता होइन, आफ्नै घरको मान्छेसँग भेटेजस्तो आत्मीयता देखाउने उनको शैलीले उनी किसानको रोजाइमा पर्दै गए। कार्यालयको कुर्सीमा बस्ने प्रमुखभन्दा खेतको डिलमा उभिएर किसानको कुरा सुन्ने अधिकृतका रूपमा उनको परिचय स्थापित हुँदै गयो।
अहिले डोल्पाका आठ स्थानीय तहमध्ये पाँच स्थानीय तहमा कार्यक्रम कार्यान्वयन इकाइको कार्यक्रम लागू छ।
डोल्पाका स्थानीय तहमा कृषिका विषयमा छलफल र बहस हुँदा ‘कृषि’सँगै एउटा नाम पनि जोडिएर आउने गरेको छ—गोविन्दबहादुर मल्ल।
विशेषगरी डोल्पाको स्याउ उत्पादन र त्यसको व्यावसायिकीकरणमा उनको सक्रियता देखिन्छ।
स्याउका बिरुवा रोपेर मात्रै उत्पादन बढ्दैन भन्ने बुझाइका साथ उनले आधुनिक प्रविधि, घेराबार, सिँचाइ, शीतभण्डार र कृषि उद्यमतर्फ किसानलाई जोड्ने प्रयास गरे। किसानलाई परम्परागत खेतीबाट आधुनिक र व्यावसायिक कृषि प्रणालीतर्फ लैजान सक्ने सम्भावित बाटो पहिल्याउने काममा उनको भूमिका देखिन्छ।
मल्लकै कार्यकालमा डोल्पामा उच्च घनत्वमा फल्ने फुजी जातको स्याउ खेती विस्तारले गति लिएको छ। सिमी तथा ओखर खेतीको विस्तारले पनि किसानमाझ चर्चा पाउन थालेको छ।
कुनै कार्यक्रम सफल भयो कि भएन भन्ने कुरा कार्यालयका प्रतिवेदनमा मात्र होइन, किसानको खेतमा देखिनुपर्छ भन्ने मान्यता उनले व्यवहारमै देखाउन खोजेका छन्।
आज डोल्पाका केही किसान आधुनिक स्याउ खेतीको सम्भावनाबारे खुलेर कुरा गर्छन्। खेतबारीमा नयाँ प्रविधि भित्र्याउने उत्साह देखिन्छ। स्याउसँगै सिमी, ओखरलगायतका कृषि उत्पादनलाई व्यावसायिकतातर्फ लैजाने बहस बढेको छ।
यसको सम्पूर्ण श्रेय एउटा व्यक्तिलाई दिनु उचित नहोला। तर योजनालाई किसानसँग जोड्ने काममा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्ने व्यक्तिको चर्चा हुनु स्वाभाविक हो।
सायद त्यसैको एउटा सार्वजनिक स्वीकृति हो—ठुलीभेरी नगरपालिका–७ वडाकाे नवौँ वार्षिकोत्सवका अवसरमा मल्ल उत्कृष्ट कर्मचारीका रूपमा सम्मानित हुनु।उनलाई डुलिभेरी नगरका प्रमुख सुवर्ण कुमार बुढा वडाअध्यक्ष ध्रुव विक्रम शाही उपप्रमुख छिरिङ टाेल्मा महत र प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत नारायणदत्त उपाध्यायले दाेसल्ला सहित अविर टीका माला लगाएर प्रमाणपत्र सहित नगदले सम्मान गरेका थिए ।
सरकारी कर्मचारीका लागि सम्मान एउटा प्रमाणपत्र वा माला मात्र होइन, उसले गरेको कामको सामाजिक अनुमोदन पनि हो।
मल्लको हकमा यो सम्मान अझ अर्थपूर्ण देखिन्छ।
किनकि उनले डोल्पामा केवल एउटा कार्यालय चलाएनन्, कृषि कार्यालय र किसानबीचको दूरी घटाउने प्रयत्न गरे। कागजमा सीमित हुने कार्यक्रमलाई खेतबारीसम्म पुर्‍याउने प्रयास गरे। किसानलाई ‘अनुदानका लाभग्राही’का रूपमा मात्र होइन, कृषि रूपान्तरणका साझेदारका रूपमा हेर्ने वातावरण बनाउन खोजे।
डोल्पाको कठोर भूगोलमा कृषि सजिलो विषय होइन। यहाँ एउटा बिरुवा रोप्नु पनि संघर्ष हो, त्यसलाई हुर्काउनु झनै ठूलो चुनौती। सडक, सिँचाइ, प्रविधि, बजार, भण्डारणदेखि जनशक्तिसम्मका अनेक समस्या छन्।
तर सम्भावना पनि त्यत्तिकै ठूलो छ।
हिमालको चिसो हावामा फलेको स्याउ, पहाडी माटोमा उम्रिएको सिमी, उचाइसँगै स्वाद बटुल्ने ओखर—यी केवल कृषि उपज होइनन्, डोल्पाको भविष्यसँग जोडिएका सम्भावनाका बीउ हुन्।
ती बीउलाई किसानको हातसम्म पुर्‍याउने र सम्भावनालाई उत्पादनमा बदल्ने यात्रामा गोविन्दबहादुर मल्ल एउटा परिचित नाम बनेका छन्।
उनको कथा कुनै औपचारिक सरकारी प्रतिवेदनको भाषा होइन।यो त एउटा अधिकृतको कथा हो—जो जाजरकोट पार गरेर डोल्पा आयो, एउटा कार्यालय सम्हाल्यो, किसानको घरदैलोमा पुग्यो र विस्तारै किसानकै बोलीमा कृषि विकासको कुरा गर्न थाल्यो।
सायद यही कारण हो, अहिले डोल्पामा कृषि विकासको कुरा उठ्दा कतिपय किसानका जिब्रोमा कार्यक्रमको नाम आउनुअघि नै गोविन्दबहादुर मल्लको नाम आउँछ।
र यही नै उनको डोल्पा बसाइको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ—कार्यालयलाई किसानले चिन्नु र किसानलाई कार्यालयले आफ्नै ठान्नु।
हिमालको चिसोमा पनि कृषि सम्भावनाको न्यानो सपना देखिरहेका डोल्पाका किसानबीच मल्लको भूमिका त्यही सपनालाई माटोसँग जोड्ने एउटा पुलजस्तो देखिन्छ।डोल्पाको कृषि यात्रा अझै सुरुवाती चरणमै छ। हिमाली भूगोलका चुनौतीबीच स्याउ, ओखर, सिमी र अन्य उच्च मूल्यका कृषि उपजले यहाँको अर्थतन्त्र बदल्ने सामर्थ्य राख्छन्। त्यसका लागि प्रविधि, सिँचाइ, भण्डारण, बजार र किसानमैत्री कार्यक्रमको निरन्तरता अपरिहार्य छ।
गोविन्दबहादुर मल्लको कार्यकालमा देखिएको उत्साहले एउटा सम्भावनाको ढोका भने खोलिदिएको छ—डोल्पाको खेतबारी अब केवल जीविकोपार्जनको थलो होइन, समृद्धिको आधार बन्न सक्छ।
हिमाल उस्तै छन्, माटो उस्तै छ; बदलिन थालेको छ त केवल त्यसलाई हेर्ने दृष्टि। यही दृष्टिले निरन्तरता पाए, आजका स्याउका बिरुवाले भोलि डोल्पाको कृषि अर्थतन्त्रमा समृद्धिको फल दिनेछन्। र त्यतिबेला मल्लले पाएको सम्मान एउटा व्यक्तिको सम्मानमा मात्र सीमित रहनेछैन, डोल्पाको माटोले देखेको नयाँ कृषि सपनाको सम्मानका रूपमा सम्झिइनेछ।