विष्णुप्रसाद देवकोटा
डोल्पा । दुर्गम भूगोल, कमजोर पूर्वाधार र दक्ष प्रशिक्षकको अभाव। जिल्लामा खेलकुद विकास समिति गठनसमेत हुन नसकेको अवस्था। तर, यही प्रतिकूलताबीच डोल्पाकी ब्याडमिन्टन खेलाडी दिलु केसी ‘दिलु’ ले राष्ट्रियस्तरको प्रतिस्पर्धामा आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरेकी छन्। कर्णाली प्रदेशको राजधानी वीरेन्द्रनगर, सुर्खेतमा जारी दशौँ राष्ट्रिय खेलाडी छनोट प्रतियोगिताको ब्याडमिन्टन विधामा सेमिफाइनल प्रवेश गर्दै उनले डोल्पाको नाम उँचो बनाएकी छन्।
महिला ब्याडमिन्टनमा १० जिल्लाका ३२ खेलाडी सहभागी प्रतियोगितामा दिलु केसीकाे सफलता सामान्य उपलब्धि होइन। यो सीमित अवसर, कमजोर खेल वातावरण र अनेकौँ चुनौतीबीच पनि प्रतिभा प्रस्फुटन हुन सक्छ भन्ने उदाहरण हो। उनको प्रदर्शनले डोल्पामा खेलाडीको सम्भावना नभएको होइन, सम्भावनालाई पहिचान र संरक्षण गर्ने वातावरण कमजोर भएको सन्देश दिएको छ।
दशौँ राष्ट्रिय खेलकुद प्रतियोगिताका लागि कर्णाली प्रदेशमा असोज २६ देखि ३१ गतेसम्म प्रदेशस्तरीय खेलाडी छनोट प्रतियोगिता सञ्चालन भइरहेको छ। विभिन्न जिल्लामा फरक–फरक खेलका छनोट भइरहेका छन् भने सुर्खेतमा अधिकांश विधाका प्रतिस्पर्धा हुँदै छन्। ब्याडमिन्टनसँगै रिले दौडलगायतका विधामा पनि खेलाडीले आफ्नो क्षमता देखाउने अवसर पाएका छन्।
तर, राष्ट्रिय खेलकुदको तयारी र छनोटको यो चहलपहलबीच डोल्पाको खेलकुद क्षेत्रको अवस्था गम्भीर प्रश्न बनेको छ। जिल्लामा खेलकुद विकास समिति गठन हुन नसक्नु, नियमित प्रशिक्षणको व्यवस्था नहुनु र आवश्यक खेल पूर्वाधारको अभाव रहनुले खेलाडीको भविष्य अन्योलमा परेको छ। खेलकुदको संस्थागत विकास कमजोर हुँदा प्रतिभावान् खेलाडीले आफ्नै बलबुतामा प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने आजकाे अवस्था छ।
प्रतिभा खेलाडीमा छ, तर प्रतिभा निखार्ने प्रणाली खोइ?
डोल्पाको खेलकुद विकासमा देखिएको कमजोरीको जवाफ अब सम्बन्धित निकायले दिनुपर्छ। खेलाडीले अभ्यास गर्ने मैदान, आवश्यक सामग्री, दक्ष प्रशिक्षक र नियमित प्रतियोगिता खोजिरहेका बेला खेलकुदका संस्थागत संरचना नै निष्क्रिय वा अपूर्ण रहनु चिन्ताजनक हो। खेलकुद विकास समिति गठन गर्न नसक्ने, प्रतिभा पहिचान गर्ने प्रभावकारी कार्यक्रम सञ्चालन नगर्ने र खेलाडीलाई नियमित प्रशिक्षणको वातावरण उपलब्ध नगराउने अवस्थालाई सामान्य प्रशासनिक कमजोरी भनेर टार्न मिल्दैन।
राजनीतिक खिचातानी, समन्वयको अभाव र दुर्गम जिल्लाको आवश्यकताप्रति पर्याप्त ध्यान नदिइने प्रवृत्तिले डोल्पा शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र अन्य विकासका क्षेत्रमा जस्तै खेलकुदमा पनि पछाडि पर्ने जोखिम बढाएको छ। राज्यको दायित्व राजधानीमा प्रतियोगिता आयोजना गर्नु मात्र होइन, दुर्गम बस्तीमा लुकेका प्रतिभालाई अवसरसम्म पुर्याउनु पनि हो।
डोल्पाका खेलाडीले राष्ट्रियस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्दैनन् भन्ने सोचलाई दिलमायाको सफलताले चुनौती दिएको छ। उचित प्रशिक्षण र सुविधा पाए दुर्गम भूगोलका खेलाडीले पनि उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्न सक्छन्। तर, हरेक खेलाडीले आफ्नो भविष्य व्यक्तिगत इच्छाशक्ति र संघर्षकै भरमा बनाउनुपर्ने हो भने खेलकुद विकासका सरकारी संरचना किन आवश्यक परे?
ब्याडमिन्टनमा दिलुकाे सेमिफाइनल यात्रा गौरवको विषय हो। अन्य विधामा सहभागी खेलाडी र रिले दौडमा प्रतिस्पर्धा गर्ने खेलाडीको मेहनत पनि उत्तिकै सम्मानयोग्य छ। खेलमा सफलता पदक जित्नुमा मात्र सीमित हुँदैन; आफ्नो क्षमता सुधार्नु, अनुशासन कायम गर्नु र प्रतिस्पर्धामा टिक्नु पनि उपलब्धि हो। तर, खेलाडीको मेहनतलाई संस्थागत सहयोगले साथ दिन सके मात्र त्यस्तो उपलब्धि दीर्घकालीन सफलतामा बदलिन सक्छ।
अब डोल्पाका स्थानीय तह, प्रदेश सरकार र सम्बन्धित खेलकुद निकायले स्पष्ट कदम चाल्नुपर्छ। जिल्ला खेलकुद विकास समितिको गठन तथा सञ्चालन, खेल पूर्वाधारको विकास, दक्ष प्रशिक्षकको व्यवस्था, नियमित प्रशिक्षण र प्रतियोगितामा सहभागिताका लागि बजेट सुनिश्चित गर्नुपर्छ। विद्यालयस्तरदेखि नै खेल प्रतिभा पहिचान गर्ने कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सके भविष्यमा डोल्पाले विभिन्न विधामा सक्षम खेलाडी उत्पादन गर्न सक्छ।
दिलु केसीकाे उपलब्धिलाई समाचारमा प्रशंसा गरेर मात्र जिम्मेवारी पूरा हुँदैन। उनको सफलताबाट सिकेर जिल्लाको खेलकुद प्रणाली सुधार्न सक्नु नै वास्तविक उपलब्धि हुनेछ। आज एक खेलाडी सेमिफाइनलमा पुगेकी छन्; भोलि अरू खेलाडीले पनि राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा स्थान बनाउन सक्ने वातावरण तयार पार्नु आवश्यक छ।
दिलुले आफ्नो क्षमता प्रमाणित गरिन्, अब राज्यले आफ्नो जिम्मेवारी प्रमाणित गर्नुपर्छ। डोल्पाले प्रतिभा जन्माउन सक्छ भन्ने प्रमाण खेलाडीले दिइसकेका छन्। अब ती प्रतिभालाई अवसर, प्रशिक्षण र सम्मान दिने कि अभावकै भरमा संघर्ष गर्न छाडिदिने—निर्णय सम्बन्धित निकायको हो।
डोल्पाको खेलकुदलाई राजनीतिक खिचातानी र संस्थागत निष्क्रियताको छायाबाट बाहिर निकालेर सम्भावना र उपलब्धिको बाटोमा अघि बढाउने समय यही हो। दिलमायाको सफलता एउटा खेलाडीको जित मात्र नबनोस्; डोल्पाको खेलकुद सुधारको सुरुआत बनोस्।